گالری تصاویر
پیوندهای مهم





مسجد کبود ایروان
 مسجد جامع کبود ایروان


مسجد کبود ایروان



به نوشته یکی از مورخان مشهور ارمنی مسجد جامع کبود ایروان همچون فیروزه­ ای در قلب شهر ایروان می درخشد و دلهای مومنین موحد را به خود جلب می نماید . این مسجد توسط حسینعلی خان ایروانی والی ایروان حدود سال 1179 هجری قمری ، مطابق با سال های 65 - 1764 بنا شده و بزرگترین مسجد شهر محسوب می شده است . علت نامگذاری آن را برخی شباهت ساختمان و ظاهر بنا به مسجد کبود تبریز و برخی دیگر کاشی های مینایی آبی رنگ آن  می دانند .

مسجد کبود تنها یادگار معماری باقی مانده از قرن هجدهم میلادی ( سده دوازدهم هجری قمری ) ایران در ارمنستان می باشد و مجموعه ای زیبا و آکنده از هنر آن دوران شمار می رود که در مهمترین خیابان شهر ( ماشتوتس ) قرار گرفته است که همچنان و به مرور بر اهمیت و ارزش مادی و معنوی آن افزوده می شود .

شایان ذکر است در موزه « ماتناداران » که از مراکز مهم علمی  تحقیقاتی ارمنستان بوده و حاوی مخزن کتب دستنویس می باشد ، صفحاتی چند در مورد مسجد کبود وجود دارد که مبین قدمت و اهمیت آن است . همچنین کتب تاریخی مصور ایروان حاوی تصاویر متعددی از مسجد مذکور و سایر مساجد این شهر می باشند که بیانگر همزیستی مسالمت آمیز ارامنه و مسلمانان و جاری بودن شور و نشاط فرهنگی و دینی در بین آنها است . بر اساس مدارك موجود در موزه ها و اسناد ملي ارمنستان ، طی قرون متمادی در شهر ايروان حدود 7 الي 8 مسجد و تعداد دیگری نیز بناهاي اسلامي و مذهبي  توسط مسلمانان احداث  شده است كه اكثر آنها به دليل شرايط ناشي از تغيير و تحولات سياسي و نظام هــــاي حاکم مورد بي توجهي و يا تخريب كامل قرار گرفته اند .

جرج بورنوتیان مورخ ارمنی , دوران والی گری حسینعلی خان را بین سالهای 1762 - 1783 ذکر کرده است . بر اساس نوشته ولادیمیر اربیتونیان از مورخان روسی ساخت این مسجد در سال 1760 آغاز و در دوره حسینعلی خان بین سالهای 1764 تا 1768 تکمیل شده است .  مسجد کبود درمجاورت میدان اصلی بازار ، حمامهای عمومی و کاروانسرای گرجیها قرار داشته و در مجموع مرکز اصلی شهر تلقی میشده است ( كتيبه هاي موجود درمسجد جامع نیز این ادعا را تایید می کند ) .

در مسجد سه محراب وجود دارد که بیانگر حضور پیروان مذاهب مختلف در شهر و نیایش مسالمت آمیز آنها بر اساس آئین خود دارد . کتیبه های سنگی مسجد از اصفهان آورده شده و به زیبایی بر روی آنان خطاطی شده است .  شیوه معماری مسجد صفوی  قاجاری  است . در كتاب گلشن مراد تاليف ابوالحسن غفاري كاشاني كه به نوعي به اوضاع و احوال روزگار كريم خان زند پرداخته است ، به نسب قاجاريه اشاراتي داشته می نویسد كه اين طايفه در اوايل دولت صفويه در گنجه و ايروان مي زيسته اند . در همين كتاب در خصوص وقايع سال 1175 هجري قمري از حسينعلي خان به عنوان بيگلر بيگي ( امیر امیران ) شهر ايروان نامبرده شده است كه همان باني مسجد جامع مي باشد که آنرا با هزینه شش هزارتومان تاسیس نموده است . عكسها و تصاوير گرد آوري شده از موزه تــاريخ شهــر ايروان و اداره آرشيو ارمنستان نشان مي دهد كه مسجد جامع ايروان تا سال 1330 هجري  قمري همچنان فعال بوده و در آن طلاب به فراگيري علوم ديني و مسلمانان بـه انجام امور مذهبي مشغول بوده اند . اين مسجد در فاصله سالهاي 1907 تا 1910 ميلادي برابر با 1325 تا 1328 هجري قمري بازسازي شده و برخی بخشهای آن تعمیر گردیده است لیکن بــا حاکم شدن نظام كمونيستي و رویکرد دين ستيزانه آن ، مسجد مذکور نیز مورد بی مهری واقع شده و در نتیجه برخی از بخشهای آن  به مرور زمان تخریب گردیده اند . اين عامل در كنار سياست هاي جديد دولتهای كمونيستي شوروي در خصوص اجراي طرح هاي عمراني و شهري همچون طرح جامع شهر ايروان و احداث خيابان هاي جديد مخصوصاً در كنار ضلع شمال غربي مسجد ( كه در حال حـاضــر ورودي اصلي آن مـي باشد ) موجب تخريب کامل قسمتي از مسجد شده است بطوريكه تنها راه ورودی از بين رفته و تبديل به دهليز تنگ و باريكي گردیده است . قابل ذکر است طی سال های 40 - 1921 میلادی و در اوج مبارزات ضد مذهبی حکومت شوروی سابق ، بسیاری از کلیساها ، مساجد و بناهای مذهبی و تاریخی تخریب شدند و به جای آنان بناهایی از قبیل تئاتر ، سینما و ... ساخته شد لیکن خوشبختانه مسجد کبود ایروان با تدابیر مقامات هنردوست و دوراندیش از گزند تخریب های بی رویه مصون ماند و آنها توانستند با تبدیل حجره های همجوار مسجد به موزه آنان را از گزند آسیب در امان نگه دارند و بدین نحو که طی سال 1930 میلادی همزمان با صدور حکم تخریب مسجد با تلاش فراوان روشنفکران ، شعرا و نویسندگان شهیر ارمنی مانند : یقیشه چارِنتس ، گِقام ساریان و دیگران جهت جلوگیری از اجرای حکم پیشنهاد ایجاد « موزه تاریخ ایروان » در محل مسجد را ارائه نمودند که خوشبختانه مورد قبول واقع شد و بدین ترتیب از تخریب و نابودی مسجد جلوگیری به عمل آمد .

 با تبدیل مسجد به موزه تاریخ ایروان ، بخش هایی در شبستان های متعدد مسجد دایر شد و نمونه هایی نفیس از اموال مسجد ،  مسکوکات ، قالی های گوناگون ، آثار هنری ایران ، نسخه های خطی مزین به تذهیب و مینیاتور به معرض نمایش گذاشته شد  و طی سال ها کارکنان و خدمتگزاران موزه در پاسداری آثار تاریخی و نگهبانی از این مفاخر کوشیدند .

 

مشخصات ساختمان مسجد کبود ایروان

مسجد کبود ایروان از نمونه های با ارزش مساجد چهار ایوانی است به ابعاد 5/66  97 متر و طبق کتیبه های موجود مسجد جامع بوده و در عین حال به عنوان مدرسه نیز از آن استفاده می گردیده است . مسجد داراي 28 حجره مي باشد كه در هر طرف حياط مسجد 14 حجره واقع شده است .

شبستان و صحن اصلی مسجد با ابعاد 54 در 18 متر با گنبد بزرگ و متناسب آن که دارای کاشی های بسیار زیبا به رنگ فیروزه ای است که در محور طولی و در ضلع جنوبی محوطه قرار گرفته و حاوی پنجره های مشبک و شیشه های رنگین می باشد . درِ ورودی مجلل شامل سردر زیبا می باشد که با کاشی کاری های مُعرّق و نقوش اسلیمی تزیین گردیده است . در دو طرف گنبد خانه ( شبستان اصلی ) شبستان های شرقی و غربی قرار گرفته اند که آن ها نیز دارای محراب های مرمرین می باشند . هر سه محراب در اصفهان  ساخته شده و سپس به ایروان منتقل گردیده و در مسجد کبود نصب شده اند که حاوی آیاتی از قرآن مجید می باشند .

بررسی دقیق عکسهای به یادگار مانده از 1877م/1294ق حاکی می باشد که هر دو جبهۀ ایوان دارای کتیبه بوده است . کتیبۀ ایوان جنوبی ، که امکان قرائت آن از روی عکس وجود دارد ، شامل تمام سورۀ الدهر است که دور تا دور بخش مرکزی نما را پوشش می دهد اگرچه انتهای آن قابل خواندن نیست اما در پایان کتیبه نام حسینعلی خان قاجار و سنۀ 1179 قابل رؤیت است . کتیبه به خط ثلث نوشته شده و از کاشی هفترنگ می باشد . پیچی کاشیکاری شده برخاسته از گلدان ظریف دور دهانۀ ورودی ایوان به شبستان زیر گنبد را فراگرفته است . پیشانی ایوان در زیر بخش افقی کتیبه ترکیبی از قوسهای کلیل همراه با کادربندی می باشد . دو جرز دو طرف ایوان را دو طاقنمای کم عمق آجری زینت بخشیده است .

کتیبۀ ایوان شمالی در سراسر لبۀ فوقانی و پیشانی قرار گرفته که آن هم از کاشی هفترنگ و خط ثلث بوده اما امکان خواندن خطوط آن نیست . کتیبه مذکور هنگام زلزله  از بین رفته است .

گنبد عظیم مسجد , گنبدی آجری با رنگ کبود آسمانیست که عظمتی خیره کننده و سر شار از شادابی به مسجد داده است و القا کننده احاطه آسمان آبی بر زمین خاکی می باشد . در قسمت انتهایی گنبد دوازده پنجره کوچک تعبیه شده که در نور گیری بنا و تلطیف هوا نقش موثر دارد .  وجود دوازده پنجره نیز  یادآور تاثیر امامان شیعه در زندگی مردم این ناحیه است .

در شمالی ترین نقطه این محور طولی شمالی  جنوبی حسینیه وجود داشته است که چندین دهه قبل در اثر زلزله فرو ریخته و اکنون از عکس های قدیمی می توان به نوع بنا و چگونگی کاشی کاری های آن پی برد .  حسینیه مسجد کبود ایروان در سال 1990 به طور کامل تعمیر گردیده و بخشی از دیوار قدیمی باقی مانده از زلزله نیز در آن بنا ترمیم شده که نشان از قدمت بنا می دهد . ابعاد آن نمازخانه 9 در 66 متر است .

این مجتمع دارای چند در ورودی بوده که اکنون سه در آن باقی مانده است . در اصلی در ضلع جنوب شرقی مسجد قرار دارد که پس از عبور از یک راهرو نسبتاً طولانی با سقف طاق ضربی وارد محوطه مسجد می شود .  این در که هم اکنون نیز مورد استفاده قرار می گیرد بسیار مجلل بوده است و اکنون نیز به زیبایی تعمیر شده است . این در مستقیماً به میدان و بازار قدیمی شهر باز می شده است .  مناره سر به فلک کشیده مسجد با آجرهای لعابی و پایه سنگی در همین قسمت قرار دارد .

 

ساختار گنبد

 

گنبد مسجد جامع ایروان آجری و دوپوسته است . آهیانه ( پوستۀ زیرین ) و گنبد ( پوستۀ رویی ) با فاصلهای برابر 325سانتیمتر از یکدیگر قرار دارند . گنبد به شیوۀ سروی و متناسب با شرایط اقلیمی سرد و برفی ایروان ، به صورت تیز و تند ساخته شده است . هیچگونه ارتباط سازهای بین دو پوسته وجود ندارد و پوسته ها به صورت مستقل عمل میکنند و مانند سایر گنبدهای مشابه دو پوش از طریق تیغه های آجری شعاعی ( خشخاشیها ) به یکدیگر تکیه ندارند و فاقد کشهای چوبی اند . تنها ارتباط شبه سازهای بین دو پوسته در محل نوکها وجود دارد که عبارت است از ستونی چوبی که به نظر نمیرسد نقش سازه ای داشته باشد و احتمالاً با طوق روی گنبد مرتبط است .

آمود یا روکش پوشش بیرونی را کاشیهای نرۀ ریشه دار ( به قطر بیست سانتیمتر ) میپوشاند که نقش سازهای به آن میدهد و کمک پوشش رویین محسوب میشود که ضخامت آن یک آجر است ( 25سانتیمتر ) .

ساقۀ گنبد ، که دوازده نورگیر در آن تعبیه شده ، استوانه ای است به ضخامت هشتاد سانتیمتر با ترکیب سنگ و آجر . سنگ پاکتراش ضخیمی ، که همزمان با آجر چیده شده ، نمای ساقه را میسازد .

 در  رنگبندی  گنبد  تلاش شده تا از رنگ طلایی در کنــار رنگ آبــی آسمانـی ( کبود ) استفاده شود . تأکید در ترکیب این دو رنگ ، که به فضا شادابی و نشاط میبخشد ، چه در نمای پیشطاق و چه در گنبد ( کاشیهــای هفت رنگ و ترنجهای یاعلی ) دیده میشود . این ترکیب در بازسازی سال 1390  و تجدید پوشش کاشیکاری گنبــد نیــز محفوظ مانــده است . 

 

گنبدهای شبستانهای شرقی و غربی گنبدخانه

 

سازۀ گنبدهــای شبستانهــای شرقی و غربی به شکل گنبدهای دو پوش پیوسته ساخته شده و ساقۀ گنبدها از سنگ پاكتراش و به ارتفاع 65 سانتیمتر از سطح بام است . این ارتفاع با توجه به شیب بندی بام برای دفع آب باران تفاوت دارد و در جوار بدنۀ گنبدخانه به حداقل میرسد و نظر به فاصلۀ بسیار محدود گنبد بزرگ با گنبدهای شرقی و غربی بام در این بخش به صورت آب رو در میآید . ساقۀ سنگی در واقع پوسته ای سنگی است كه ساقۀ كوتاه آجری گنبدها را محافظت میكند. شكل تمام شدۀ گنبد ( با نظر به گنبد نسبتاً سالم شرقی ) شروعی تند ( شیبی نزدیك به 30 درصد ) و رأس افتاده دارد . به بیان دیگر ، برفگیر است و بر خلاف گنبد اصلی خوابیده بوده و فرسایش آنان را موجب شده است .

درهای دیگری نیز در دو طرف محور عرضی در ضلع های شرقی و غربی محوطه وجود داشته که در حال حاضر مسدود شده اند و اکنون بیشترین تردد از در جدیدی که در تقاطع خیابان ماشتوتس و گوشه ضلع شمال شرقی غربی مسجد ایجاد شده ، انجام می شود . حیاط مسجد سنگفرش است که در وسط آن حوض سنگی مستطیل شکلی وجود دارد و با درخت های کهنسال احاطه شده است . در چهار سوی صحن و حیاط چهار باغچه احداث شده است . فضای  بیرونی  بخش جنوبی و غرب مسجد نیز  به زیبایی درختکاری شده و فضای سبز مناسبی را برای همسایه های مسجد فراهم آورده است .

    فضای داخلی مسجد کبود با دورچین حجره های متعدد نشان از اهمیت علم و دانش در اسلام و همخوانی نیایش و دانش دارد. صحن مسجد که تناسب بسیار زیبایی با شبستانها دارد با انبوهی از درختان کهنسال و فضای سبزش اولین چیزیست که نظر هر بیننده ای را به خود جلب می کند و حوض  بزرگ مرکزی این زیبایی را دو چندان می کند .

    حجره ها نیز با توجه به اسم با مسمای مسجد-مدرسه , هم اکنون محل آموزش زبانهای مختلف و خدمات رفاهی - اجتماعی به عموم است این حجره ها بصورت زنجیره ای در دو طرف شرقی و غربی مسجد با ارتفاع نیم متر بالاتر از صحن قرار دارند که ایوان ها این حس را به ذهن متبادر می کنند که محلی برای نشیمن مراجعین و نمازگزاران بوده است تا خستگی کار روزانه را از تن بدر کنند .

    تنها مناره موجود  مسجد در شرق بنا قرار داردکه ارتفاع آن بیست وچهار متر است . انحراف هفت درجه ای بنا  ذهن هر بیننده را به خطر فروپاشی آن  جلب می کند اما این مناره  بسیار مستحکم بوده و درجه انحراف آن  بر اساس آخرین بررسی از سوی معماران و مهندسین در سال 2011 تغییر نکرده است .

 

روند بازسازي ، احيا و نگهداري مسجد

          پــس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي و اعلام اســتقلال  و تــاســيس جــــمهوري در ايـــن  كشور در ســال 1991 ، جمهوري اسلامي ايران جزو اولين كشورهايي بود كه استقلال ارمنستان را به رسميت شناخت و پس از  آن با آغاز توسعه و تعمیق پیوندهای سياسي ، اقتصادي و فرهنگي ميان دو كشور قراردادي نيز در مورد مرمت و بازسازي مسجد كبود و واگذاري آن به  سفارت ج.ا.ا. جهت  بهره برداري فرهنگي  در تاريخ 13 اكتبر 1995 مصادف با 21  مهر 1374 بین دو کشور به امضاء رسيد .

در تاریخ 16 بهمن 1370 ( 15 فوریه 1992 ) فی ما بین مدیریت صنایع بنیاد جانبازان و مستضعفان انقلاب اسلامی ایران و رئیس کمیته اجرایی شورای شهر ایروان موافقتنامه ای امضا شد که بر مبنای آن بازسازی و ترمیم مسجد مذکور به ایران اسلامی سپرده شد . از آنجا که این مسجد مهمترین نماد و مظهر دوستی و استحکام روابط فرهنگی رو به گسترش بین مردم ارمنستان و ایران می باشد لذا در همین راستا هیاتهای کارشناسی در چند نوبت همراه با معماران برجسته کشورمان به ارمنستان سفر نموده و به باز سازی مسجد پرداخته اند . مسجد در دو مرحله طی سالهای 1994 و 2010 با کوشش فراوان مورد باز سازی و تعمیر کلی واقع شده است . شایان ذکر است مسئوليت اجرايي عمليات بازسازي به بنياد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامي و وظيفه نظارت ، تحقيق و تهيه طرح بازسازي و مرمت آن به كارشناسان سازمان ميراث فرهنگي واگذار شده و عمليات بازسازي آن از تاریخ 26 مرداد 1375 آغاز گرديده است . در تابستان  1378 همزمان با شروع كار رايزني فرهنگي جمهوري اسلامي ايران در ايروان مسئوليت نظارت و نگهداري مسجد طی هماهنگي كه بين روساي سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي و بنياد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامي وقت بوجود آمد به رايزني فرهنگي سفارت جمهوري اسلامي ايران در ايروان واگذار گرديد . در سال 1388 با توجه به نفوذ آب به سقف و دیوارها  و از بین رفتن لعاب گنبد اصلی . سفیر جمهوری اسلامی  با مسئولین میراث فرهنگی ایران تماس گرفته و یک هیات به سرپرستی مهندس سعیدی کیا به ایروان سفر  نمود که پس از بررسیهای کارشناسی لازم نسبت به تعمیر آن اقدام صورت گرفت. در مرحله دوم نیز سقف تمام حجره ها شیروانی شده و روکش گنبد اصلی به طور کامل تغییر کرد . همچنین داخل مسجد نیز رنگ  شده و درها و پنجره ها تعمیر و رنگ  آمیزی شد. دوره دوم بازسازی نیز  بیش از یکسال طول کشیده و نهایتا در سال 1390 کامل گردید . گفتنی است که مسئولین میراث فرهنگی ایران با جدیت تمام سعی در حفظ  هویت  واقعی مسجد داشته و تعمیرات را بر اساس طرح  و نقشه اولیه  انجام داده اند .

 

اشخاص و سازمانهای ناظر و مجری طرحهای تعمیراتی مسجد جامع کبود

 

عبدالرحمان وهاب زاده به منزلۀ نمایندۀ سازمان میراث فرهنگی و دکتر عبدالجبل عاملی با سفرهای مکرر خود به ارمنستان در امور اجرایی و مطالعاتی نقشی عمده داشته اند . جناب آقای سقائیان سفیر جمهوی اسلامی ایران در ارمنستان طی سالهای 88 تا 1390 با نظارت بر اجرای طرحهای تعمیراتی و تهیۀ مدارک و مستندات مربوط به مسجد جامع ایروان از قبیل عکسهای تاریخی و نقشه های مهندسی بر حسن اجرای کار نظارت کامل داشته اند . آقای نعلبندیان ، کارشناس مرمت ادارۀ کل حفاظت بناهای تاریخی ارمنستان و عضو هیئت علمی دانشگاه ایروان ، کمک مؤثری در تعمیر بنا نموده و بعنوان مهندس ناظر مقیم در ایروان همراه با آقای تنباکوچی ، نمایندۀ بنیاد مستضعفان و مجری طرح ، همکاری مؤثر داشته اند . شایان ذکر است تعمیرات مسجد جامع ایروان و مطالعه در خصوص این بنا ، که کار عمدۀ آن تا کنون به پایان یافته ، سرآغاز همکاری و تشریک مساعی بی نظیر بین مسؤلان ایرانی و ارمنی بوده که بنیاد مستضعفان نقش مهم و اساسی را در این زمینه، به علت تقبل و تامین هزینه های مترتب آن برعهده داشته و این مهم از تاریخ 25مرداد 1375 تا 30 مرداد 1390 در دو مرحله در ایروان جامۀ عمل پوشیده است .

جناب آقای مهندس سعیدی کیا با درایتی قابل تحسین همواره پشتیبان این طرح بوده ا ند و مسؤلان ارمنی نیز از جمله معاون فرهنگی رئیس جمهوری ، آقای هراند باکراتیان و معاون اول وزارت امور خارجه ، آقای آرا کیراگزیان ، شهردار ایروان، آقای واماک خاچاطوریان ، با علاقه ای خاص و پشتیبانی معنوی از این اقدام فرهنگی حمایت کرده اند .

 

فعاليت هاي فرهنگي در مسجد جامع ايروان

 مسجد کبود  ایروان شامل مجموعه ای  از برنامه های دینی ، فرهنگی  و آموزشی است .  از جــملـــه فعـاليت هاي فرهنگي انجام شده در مسجد مــي توان از برگزاري مراسم  مختلف مذهبي ، تاسيس كتابخانه ، كلاس هاي زبان فارسي و نمايشگاه دائمي عكس و مركز اطلاع رساني مسجد جامع ايروان نام برد .

قابل ذکر است با پیشنهاد و پیگیری جمهوری اسلامی ایران ، دولت ارمنستان اقدام به ثبت این اثر تاریخی و مذهبی نزد سازمان جهانی یونسکو نموده که مراحل اجرای آن در دست اقدام می باشد . 

 

اداره کل ارزیابی و نظارت

کليه حقوق اين سايت متعلق است به وزارت امور خارجه جمهوري اسلامي ايران